• کدخبر: 67109
  • تاریخ انتشار خبر: ۶:۵۹ ق.ظ - شنبه ۱۳۹۵/۰۵/۱۶
  • چاپ خبر
یب
به یاد پدر/

نگاهی به چند کتاب از آثار دکتر کاظم معتمدنژاد پدر علم ارتباطات و روزنامه نگاری ایران

از معتمدنژاد نزدیک بر ۲۰ اثر ارزشمند به چاپ رسیده است که به بهانه روز خبرنگار به معرفی و خلاصه مبحث ۳ جلد از این آثار می پردازیم. توجه شود که مطالب زیر نمونه ای از زحمات علمی چندین ساله مرحوم معتمدنژاد است و شاید پیش از او این سبک از مباحث و اطلاعات فقط در جزوات پراکنده موسسات انتشاراتی یافت می شد.

اصفهان بیدار- جواد جلوانی (کارشناسی ارشد مدیریت رسانه)

پروفسور کاظم معتمدنژاد پدر علم ارتباطات و روزنامه نگاری ایران است (تولد در سال ۱۳۱۳ روستای مود از بخش مرکزی شهرستان بیرجند – وفات ۱۴ آذر ۱۳۹۲ در تهران). تحصیلات ابتدایی و قسمتی از تحصیلات متوسطه خود را در زادگاهش و قسمت دیگر را در بیرجند و سال ششم ادبی را در دبیرستان مروی تهران گذرانید. وی در زمان تحصیل در دوره‌ کارشناسی با مدیر وقت روزنامه‌ کیهان که استاد ایشان نیز بود رابطه دوستانه ای برقرار کرد. معتمدنژاد فرصت را غنیمت شمرده و به محیط روزنامه وارد شد و دیری نپایید که از مترجمی زبان فرانسه، به مسئولیت گروه خارجی و مقالات ارتقاء یافت. روزنامه کیهان که به روزنامه نگاران تحصیل‌کرده نیاز داشت، برای وی بورسیه ای از دولت فرانسه دریافت کرد. دکتر معتمدنژاد در دانشگاه سوربن فرانسه موفق به اخذ دکترای حقوق، علوم سیاسی و نیز دکترای تخصصی روزنامه‌نگاری از انستیتوی مطبوعات و علوم نظری دانشگاه پاریس گردید.

وی در سال ۱۳۴۳ با کوله باری از دانش روزنامه نگاری، ارتباطات، حقوق و علوم سیاسی و با اندیشه تاسیس نخستین دانشکده روزنامه‌نگاری به میهن بازگشت. خدمات دانشگاهی ایشان از سال ‌۱۳۴۴ در سمت استادیاری در دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران آغاز شد. ضمن این‌ که همکاری خود را از آغاز ورود به ایران با موسسه کیهان حفظ کرد.

او بعد از انقلاب هم میدان را خالی نکرد و در سال ‌۱۳۶۸ به ایران بازگشت و براى زنده نگه داشتن رشته علوم ارتباطات به صورتی خستگى ناپذیر تا احیاى کامل آن پیش رفت. وی ضمن مشارکت فعال در تاسیس دانشکده علوم ارتباطات اجتماعی و راه ‌اندازی دوره های کارشناسی ارشد و دکتری، پیش گام توسعه همه جانبه‌ دانش ارتباطات در کشور به شمار رفته و از طریق تالیف آثار گران بها در زمینه‌ وسایل ارتباط جمعی، روزنامه‌نگاری و حقوق مطبوعات، تدریس در دانشگاه ها و برگزاری همایش‌ های ملی و منطقه‌ ای در جهت تعمیق فرهنگ و گسترش دانش ارتباطات کوشید.

از معتمدنژاد نزدیک بر ۲۰ اثر ارزشمند به چاپ رسیده است که به بهانه روز خبرنگار به معرفی و خلاصه مبحث ۳ جلد از این آثار می پردازیم. توجه شود که مطالب زیر نمونه ای از زحمات علمی چندین ساله مرحوم معتمدنژاد است و شاید پیش از او این سبک از مباحث و اطلاعات فقط در جزوات پراکنده موسسات انتشاراتی یافت می شد.

 

کتاب وسایل ارتباط جمعی، دکتر کاظم معتمد نژاد، نشر دانشگاه علامه طباطبایی

برخی از نکات این کتاب بدین شرح است:

* نخستین خبرگزاری مستقل جهان سومی (اینتر پرس) می‌باشد.

* تله ماتیک: یعنی ترکیب ارتباطات دور و انفورماتیک

* مبتکر علم جدید سایبرنتیک (علم کنترل و انتقال پیام‌ها نزد انسان ها و ماشین) نوربرت وینر است. او از تئوری ریاضی اطلاع «شانون» استفاده کرد.

* در جامعه‌شناسی، ارتباطاتِ مستقیمِ شخصی را «ارتباطات اولیه یا مقدماتی» و ارتباطاتِ غیرمستقیمِ غیرشخصی را «ارتباطات ثانوی» گویند.

* انواع وسایل ارتباطی: ۱- طبیعی: زبان انسان ۲- قراردادی: صدای طبل و نور مشعل ۳- مصنوعی: وسایل ارتباط جمعی

* سینما، رادیو و تلویزیون رابطه ماشین است با انسان و رادار رابطه انسان است با ماشین و کامپیوتر رابطه ماشین با ماشین است.

* گابریل تارد با انتقاد از گوستاو لوبون می‌گوید که عصر ما برخلاف نظر لوبون «عصر انبوه خلق» نیست بلکه عصر عامه (همگان- یا جمع نامجاور) یا عامه‌ها ست.

* همگان را می‌توان یک انبوه خلق بزرگ یا پراکنده خواند.

* مهم‌ترین صفت توده بی‌شکلی آن است. توده معرف ضعیف‌ترین درجه پیوند اجتماعی است. به عقیده گابریل تارد، عامه بیش از هر چیز مانند یک اجتماع معنوی جلوه می‌کند و برخلاف انبوه خلق افراد عضو همگان از نظر فیزیکی از یکدیگر جدا هستند.

* استفاده از ماهواره‌های تقویت کننده امواج تلویزیونی در سال ۱۹۶۲ با پرتاب ماهواره «تله استار» آمریکا به مدار زمین آغاز شد. (آغاز تلویزیون جهانی)

* سیستم رنگی تلویزیون معروف به (P.A.L) متعلق به آلمان است. (برای ایران و فرانسه سیستم «سکام» نام دارد).

– دو ایدئولوژی غالب پس از جنگ جهانی دوم: «جریان آزاد اطلاعات» و «ارتباطات توسعه‌بخش».

ارتباطات توسعه‌بخش در اعتراض به جریان آزاد اطلاعات بوجود آمد که در حقیقت اکثر اطلاعات جهان را غرب از دید خود می‌فرستد و واقعی نیست.

– شدیدترین محدودیت‌های قانونی بر رسانه‌ها به نام «امنیت ملی» عملی می‌شود.

– اعمال سانسور بیشتر در دو زمان صورت می‌گیرد:

۱- درباره تصویر مستهجن یا خشن

۲- ضرورت‌های ملی که طبیعی به نظر می‌رسد.

مهم: اضافه بار اطلاعاتی: ازدیاد اطلاعات به آهنگی آن چنان تند می‌رسد که شهروند معمولی مجبور است برای جذب آن تلاشی فوق‌العاده انجام دهد و چنانچه آن را نتواند جذب کند (که اغلب نمی‌تواند) یا احساس سرگردانی و بیگانگی می‌کند و یا اینکه به حالت کنش‌پذیری باز می‌گردد. (ذهن منفعل می‌شود و توانایی تجزیه و تحلیل این همه اطلاعات را از دست می‌دهد).

– یونسکو در سال ۱۹۴۶ ایجاد شد. یونسکو با هدف اشاعۀ صلح، یا پیشبرد حقوق بشر و تفاهم بین‌المللی و نیز ایجاد نظم نوین بین‌المللی به فعالیت پرداخت.

سه شکل اصلی فعالیت‌های یونسکو:

۱- همکاری معنوی بین‌المللی

۲- کمک‌های عملیاتی

۳- پیشبرد صلح و تفاهم بین‌المللی

سازمان‌های یونسکو:

۱- کنفرانس عمومی: بالاترین ارگان است و هر دو سال یک بار تشکیل جلسه می‌دهد.

۲- هیئت اجرایی: ۵۰ عضو به تفکیک گروه‌های منطقه‌ای دارد.

۳- دبیرخانه: شامل زیرمجموعه‌های آموزش، علوم، فرهنگ، ارتباطات، علوم اجتماعی، امور خارجی

۴- مدیرکل که توسط کنفرانس عمومی برای شش سال انتخاب می‌شود.

(ر. ک: کتاب یک جهان چندین صدا، -گزارش مک براید به سفارش یونسکو- ترجمه ایرج پاد)

 

کتاب حقوق مطبوعات، دکتر کاظم معتمدنژاد، دفتر مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها

برخی از نکات این کتاب به شرح زیر است:

* قدیمی‌ترین قانون اساسی موجود جهان که آزادی مطبوعات را تضمین کرده است، قانون اساسی دولت فدرال سوئیس (۱۸۷۴) است.

* انواع نظام‌های حقوق تأسیس و اداره نشریات:

الف- نظام پیشگیری که تأسیس و انتشار تابع «نظام تأمینی، احتیاطی یا پیشگیری» است.

ب- نظام تنبیهی (تعقیبی و پیگیری) که نشریات در موارد تخلف تنبیه می‌شوند.

* شیوه‌های حقوقی تأسیس مطبوعات: اعلام‌نامه، ثبت نام، شیوه مختلط، اجازه قبلی

* تمام کشورهای عربی از شیوه اجازه قبلی استفاده می‌کنند.

* اعضای هیئت نظارت بر مطبوعات (مصوب سال ۶۴):

۱- یکی از قضات دیوان عالی کشور به انتخاب شورای عالی قضایی

۲- وزیر ارشاد اسلامی یا نماینده تام‌الاختیار وی

۳- یکی از نمایندگان مجلس شورای اسلامی به انتخاب مجلس

۴- یکی از اساتید دانشگاه به انتخاب وزیر فرهنگ و آموزش

۵- یکی از مدیران مسئول مطبوعات به انتخاب آنها

* دوره هیأت نظارت دوساله است.

* نخستین عنصر تشکیل دهنده و مشخص کننده جرم مطبوعاتی انتشار یا اعلان آن است.

* اولین رکن آزادی مطبوعات عدم الزام به کسب اجازه قبلی است.

دومین رکن آزادی مطبوعات عدم ممیزی یا سانسور پیش از انتشار است.

* محمدحسن خان معروف به صنیع الدوله و بعد با نام اعتمادالسلطنه در «اداره انطباعات ممالک محروسه» و بعد وزارت «وزارت انطباعات» به طور رسمی کار سانسور را انجام می‌داد.

* اولین قانون مطبوعات ایران بعد انقلاب مرداد ۱۳۵۸ توسط شورای عالی انقلاب بود.

* دومین قانون مطبوعات ایران بعد انقلاب اسفند ۱۳۶۴ بود.

* در حقوق مطبوعات دو نوع توقیف مطبوعات را از هم تفکیک می‌کنند: توقیف قضایی و توقیف اداری

* تفکیک جرایم مطبوعات به جرایم عادی و جرایم ویژه مطبوعات.

* طبقه‌بندی جرایم مطبوعاتی به لحاظ اهمیت جرم

* تفکیک جرایم مطبوعات باتوجه به منشأ قانونی آنها (چون منشأها مختلف و زیاد است این روش به درد نمی‌خورد).

* طبقه‌بندی جرایم مطبوعات بر حسب نوع دادرسی (خلاف، جنحه، جنایت) این روش تقسیم عملی نیست، اما تفکیک جرایم مطبوعاتی بر اساس موضوع آنها روش بسیار جامع و مفیدی است:

الف) انتشار برخی اطلاعات و اخبار: ۱- مغایر مصالح و منافع جامعه ۲- اطلاعات درست اما مضر  ۳- اطلاعات نادرست و غرض‌آمیز

ب) مربوط به بیان بعضی عقاید

ج) انتقادهای لطمه زننده به حقوق و منافع حکومتگران و افراد

* حتی اگر خبر نادرستی چاپ شود و یا تخلفی صورت گیرد دو مسئله باید از هم تفکیک شوند:

قصد مجرمانه،

یا

حسن نیت (که متهم باید حسن نیتش را خودش ثابت کند).

* موقعی که مدیران یا ناشران مورد اتهام و تعقیب واقع می‌شوند، نویسندگان یا پدیدآورندگان به عنوان شرکای جرم تحت پیگرد قرار می‌گیرند.

* شورای نظارت بر صداوسیما چه کسانی هستند؟ ۶ نفر از مجلس شورای اسلامی، ریاست جمهوری و قوه قضائیه (هر کدام ۲ نفر)

* مرزهای آزادی مطبوعات در اصل ۲۴ قانون اساسی مصوب ۱۳۵۸:

۱- عدم اخلال به مبانی اسلام

۲- رعایت حقوق عمومی

* اعلامیه جهانی حقوق بشر در ۱۰ دسامبر ۱۹۴۸ به تصویب مجمع عمومی سازمان ملل رسید. (ر. ک: کتاب حقوق ارتباط جمعی، محمدحسین بردبار، نشر ققنوس)

* شبکه سحر در سال ۱۳۷۶ و جام جم در ۱۳۷۸ ایجاد شدند.

* اصل ۲۵ قانون اساسی: «ضبط و فاش کردن مکالمات تلفنی، افشای مخابرات تلگرافی و تلکس، سانسور، عدم مخابره و نرساندن آنها، استراق سمع و هرگونه تجسس ممنوع است مگر به حکم قانون.»

 

کتاب روزنامه‌نگاری با فصلی جدید در بازنگری روزنامه‌نگاری معاصر، دکتر کاظم معتمدنژاد، مرکز نشر سپهر

برخی از نکات این کتاب به شرح زیر است:

* نخستین چاپخانه ایران در زمان سلطنتِ شاه صفی در جلفای اصفهان توسط ارامنه تاسیس شد.

* اولین روزنامه چاپی شبه قاره هند به نام «بنگال گازت» در کلکته به زبان انگلیسی توسط کمپانی هند شرقی بود.

* اولین روزنامه فارسی زبان هند، روزنامۀ «اخبار» نام داشت.

* اولین مجله هفتگی فارسی به نام «جام جهان نما» در بمبئی بود.

* روزنامه‌نگاری عینی: والتر لیپمن (پیشگام و حامی روزنامه‌نگاری عینی) هدف از آن را اینگونه می‌گوید: برای تحقق عینیت اخبار بر ضرورت گزارش پدیده‌ها بر مبنای عناصر مهم خبری (پرسش‌های شش گانه) و از جهت نگرش اجتماعی با تکیه بر موقعیت مطبوعات و سایر رسانه‌ها به عنوان رکن چهارم دموکراسی و انجام وظیفه نگهبانی روزنامه نگاران در مقابل سوء سیاست‌های دولتی. روزنامه‌نگاری عینی را روزنامه‌نگاری «مخالفت جو» نیز می‌نامند.

* روزنامه نگای تشریحی: با ارائه گزارش‌های خبری دقیق و تشریح و تفسیر و تجزیه و تحلیل: مانند مجله‌ی هفتگی تایم آمریکا.

* روزنامه نگاری عمقی: مدت زمان طولانی صرف مطالعه و بررسی رویداد می‌شود.

* روزنامه نگاری تحقیقی: عدم اعتماد و اطمینان به اخبار و اطلاعیه‌های مندرج در اعلامیه‌های رسمی و باید تحقیق کند و مانند تشریحی و عمقی بررسی می‌کند.

* روزنامه نگاری زیرزمینی: اعتراض‌گر

* روزنامه نگاری متعهد: …

* روزنامه نگاری مدافعه‌گر: از یک عقیده دفاع می‌کند.

* روزنامه نگاری مشارکت جو: روزنامه نگار به مشارکت فعالانه در جریان رویدادهای اجتماعی و سیاسی می‌پردازد مثل مداخله «تام ویکر» در حل مسالمت‌آمیز زندانیان شورشی آتیک.

روزنامه نگاری نوین: چند ویژگی را مطرح می‌سازد:

۱- توجه به شخصیت فردی (با مصاحبه‌های پیاپی)

۲- بیان جزئیات نمادی (خصوصیات ظاهری افراد مثل لباس و غذا خوردن)

۳- گفت و شنود وسیع و نقل مستقیم

۴- توصیف صحنه به صحنه (مثل داستان‌ها)

* روزنامه نگاری برای توسعه: متأسفانه به روزنامه نگاری ارشادی در خدمت رهبران دولتی تبدیل شده است و به پشتیبانی از سیاست‌های حکومتی می‌پردازد. در انتقاد به این نوع، «روزنامه نگاری در خدمت پیشرفت» را مطرح کردند!

* اولین گردهمایی کارشناس‌های جهانی ارتباطات در سال ۱۹۶۹ در مونترال کانادا بود.

* ترتیب روزنامه‌های ایران: اول کاغذ اخبار (۱۸۳۷) در دوره سلطنت «محمدشاه قاجار» که توسط میرزاصالح شیرازی در تهران چاپ شد. دوم زاراریت باهرا (شعاع روشنایی) در رضائیه به زبان آشوری چاپ شد. سوم وقایع الاتفاقیه که اولین هفته‌نامه ایران است (توجه شود دوتای قبلی ماهنامه‌اند)، چهارم دولت علیّه ایران و پنجم شرف.

* پس از ۱۰ سال روزنامه «وقایع التفاقیه» تبدیل به روزنامه «دولت علیه ایران» شد و زیر نظر ابوالحسن خان ملقب به صنیع الملک اداره می‌شد که روزنامه دولت علیه ایران را مصور ساخت.

* سیر تغییر نام یک نشریه: ابتدا وقایع الاتفاقیه- سپس دولت علیه ایران – ایران – ایران السلطانی

* هم کاغذ اخبار و هم وقایع الاتفاقیه علامت شیر و خورشید داشتند که یعنی دولتی و رسمی است.

* بین چاپ وقایع اتفاقیه و کاغذ اخبار ۱۰ سال فاصله است.

* کاغذ اخبار نخستین سرمقاله را نوشت.

* شماره اول وقایع الاتفاقیه با نام «اسدالله الغالب» چاپ شد که از شماره دوم تغییر نام داد و از شماره ۴۷۲ به روزنامه دولت علیه ایران تبدیل شد که مصور بود. وقایع الاتفاقیه اولین روزنامه‌ای بود که آگهی و اعلان  بازرگانی در آن منتشر شد.

* ادوار برجیس انگلیسی مباشر روزنامه وقایع التفاقیه علاوه بر مترجمی روزنامه‌های اروپایی برای روزنامه و مسئولیت‌های آن وظیفه ممیزی را نیز به عهده داشت و آغازگر سانسور شد.

* هرگاه مصاحبه شونده به ارائه اطلاعات سطحی پرداخت دست از یادداشت‌برداری بردارید که بفهمد حرف‌هایش به‌دردنخور است. ممکن است مصاحبه شونده به مصاحبه‌گر مجهز بیشتر محل بگذارد. حضور عکاس خبری در کنار خبرنگار تأثیر مثبت دارد.

* ممکن است وجود وسایل ضبط پیام در مصاحبه شونده ایجاد احتیاط کند.

* معیار سانسور مبهم، خودسانسوری بیشتر را به همراه دارد.

درج دیدگاه

آخرین اخبار