اصفهان بیدار

تاثیر سفر اخیر روحانی در روابط ایران و هند/ رویگردانی دیرهنگام روحانی به سمت شرق

کدخبر: 75820
اسفند ۵, ۱۳۹۶ در ساعت ۸:۲۳ ب.ظ

اصفهان بیدار – حمیدرضا سعدی/ حسن روحانی اوایل این هفته سفر سه روزه خود به هندوستان را پایان داد. امضای ۱۵ سند همکاری از سوی روسای جمهور ایران و هند از جمله رویدادهای این سفر بود. براساس بیانیه منتشرشده، مقامات دو کشور با مروری بر اصول توسعه روابط دوجانبه خاطر نشان کرده اند که منافع متقابل روابط بین دو کشور، بر پایه های قوی ارتباطات فرهنگی و تمدنی دو هزار ساله بنا شده است.

ارتباط چندصد ساله

تعاملات فرهنگی ایران و هند در گستره تاریخ به صورت مستمر ادامه داشته است. حضور جمعیت پارسیان در هند که امروز تعداد آن ها از ۷۰ هزار نفر بیشتر است، نشانه ای از این ارتباطات میان فرهنگی بین دو ملت است. در کنار حضور پارسیان، آن چه ایرانیان و هندی‌ها را به یکدیگر پیوند می‌دهد وجود دومین جمعیت بزرگ شیعیان جهان، در هند است.

سال‌های اول پس از استقلال هند در سال ۱۹۴۷، این کشور و ایران که هر دو در سایه استعمار و امپریالیسم بودند، زمینه‌های مشترک فراوانی را برای همکاری داشتند. اما واقعیت‌های بین المللی اجازه استفاده از این فرصت را برای ایجاد یک رابطه محکم میان دو طرف، نداد. با ترسیم مرزبندی‌های جهانی میان دو بلوک شرق و غرب، ایران و هند هر کدام در یکی از دو بلوک رقیب جهانی قرار گرفتند.

حکومت ایران متحد آمریکا شد و در سال ۱۹۵۵ به پیمان بغداد پیوست. نهرو، نخست وزیر هند، پیمان بغداد را که متشکل از ایران، عراق، پاکستان و بریتانیا بود، رویکردی خطرناک برای جنبش عدم تعهد تلقی کرد و فاصله میان دو کشور زیاد شد.

با پیروزی انقلاب اسلامی ایران و فاصله گرفتن آن از بلوک غرب، این تصور ایجاد شد که ایران و هند در فضای جدید و در چهارچوب رویکرد عدم تعهد، می‌توانند دورانی از همکاری‌های گسترده را آغاز کنند. اگرچه این روابط شروع به گسترش کرد، اما پس از کمتر از یک دهه و به موازات پایان یافتن جنگ سرد و فروپاشی شوروی، رویکردهای عدم تعهد هند کم‌رنگ و روابط این کشور با آمریکا تقویت شد. مسأله ای که نتیجه آن حفظ احتیاط بیشتر در رابطه با ایران بود.

همزمان با تشدید فشارها به بهانه برنامه هسته‌ای ایران، رهبران هند در مسیر منافع خود، موضع خود را ابتدا مبنی بر حمایت نکردن از برنامه‌های آمریکا برای منزوی کردن ایران اعلام کردند. زیرا ایران یکی از بزرگ ترین صادرکنندگان نفت به این کشور بود و حتی پس از تشدید تحریم‌ها نیز حجم زیادی از نفت را به این کشور صادر می‌کرد. با این وجود، با گسترش تحریم ها، این کشور نیز به همکاری با آمریکا پرداخت و در مواقع رای گیری، علیه ایران وارد عمل شد.

در دوران ریاست جمهوری حسن روحانی نیز کشور هند در چهارچوب تنوع بخشی در روابط اقتصادی و در راستای ایجاد موازنه در رابطه با کشورهای آسیایی، با اهمیت شده است. نارندا مودی، نخست وزیر هند در خرداد سال ۱۳۹۵ در بازدید رسمی از ایران به امضای انواع یادداشت تفاهم‌ها پرداخت و در مورد پروژه‌های مشترک اقتصادی، امنیتی، فرهنگی و سیاسی به توافقاتی رسید. در مقابل نیز حسن روحانی، در بهمن ماه سال ۱۳۹۶ به دعوت رسمی نارندا مودی، راهی هند شد.

نگاه به شرق، اما دیر…

روحانی از همان روزهای ابتدایی رسیدن به ریاست جمهوری، رویکردی غرب گرا را در سیاست خارجی خود دنبال کرد، به شکلی که در همان نخستین سفر خود به ایالات متحده برای شرکت در نشست عمومی سازمان ملل، با مقامات این کشور تماس برقرار کرد و خبرساز شد.

این رویکرد بعدها در مذاکرات هسته ای که به برجام منتهی شد، دیده می شود. با این حال اکنون که ثمره اتکا به آمریکا و کشورهای اروپایی مشخص شده و چیزی دست وی را نگرفته است، گرایش سیاست خارجی به کشور های شرقی نمایان شده است.

روحانی در این سفر در موضع گیری های مختلف، توجه به کشورهای شرقی و اقتصادهای نوظهور را یکی از مهم ترین اهداف در گسترش روابط خارجی دولت دوازدهم بیان کرد و هند را به عنوان کشوری که از گذشته های دور مناسبات فرهنگی و اقتصادی گسترده ای با ایران داشته، دارای اهمیتی خاص در سیاست خارجی ایران معرفی کرد. این رویکرد در شرایط منطقه ای و سیاسی، منطقی به نظر می رسد، با این حال در رویکرد غرب گرای دولت یازدهم، فرصت های زیادی برای تعمیق روابط با کشورهایی مانند هند از دست رفته است.

دومین خریدار نفت ایران

هند دومین خریدار بزرگ نفت و دومین مقصد محصولات صادراتی ایران است.  این کشور مقصد ۱۸ درصد از محصولات صادراتی ایران است و ایران در سال ۲۰۱۶ معادل ۵٫۶۶ میلیارد دلار به این کشور صادرات داشته است. مهم‌ترین محصولات صادراتی ایران به هند شامل ۸۱ درصد نفت خام، ۴٫۱ درصد الکل‌های آسیلیک، ۳٫۹ درصد کودهای نیتروژنی، دو درصد آمونیاک و… می‌شود. عمده‌ترین محصولات صادراتی هند به ایران نیز شامل ۲۱ درصد برنج، ۴٫۱ درصد چای، سه درصد آلومنیوم اُکسید و دو درصد موتور سیکلت می‌شود.

توسعه بندر چابهار قابل توجه‌ترین طرح مشارکتی ایران و هند در شرایط فعلی است. جمهوری اسلامی ایران در مسیر توجه به اهمیت ترکیب صادرات نفت در کلیت تعاملات اقتصادی دو جانبه؛ توسعه بندر چابهار را در دستور کار قرار داده است.

متغیرهای مداخله گر در روابط دوجانبه

آمریکا از گسترش روابط ایران و هند، به عنوان دو کشور مهم منطقه آسیایی جلوگیری می کند. پس از بیانیه مشترک آمریکا و هند در سال ۲۰۰۵ روابط ایالات متحده و هند گسترش محسوسی پیدا کرد. آمریکا قصد دارد هند را به عنوان قدرتی منطقه ای، برای ایجاد توازن قوا در مقابل چین، تقویت کند.

علاوه بر آمریکا، رژیم صهیونیستی نیز در مقابل گسترش روابط ایران و هند موضع مخالف به خود می گیرد. هرچند هند با انتقال پایتخت رژیم صهیونیستی به قدس شریف مخالفت کرد، نتانیاهو چندی پیش به این کشور سفر کرد و در دیدارهای صورت گرفته، چندین سند همکاری با هند به امضا رساند.

در کنار این ها، کارشکنی های عربستان سعودی، بویژه در دوره شاه اخیر آن، قابل توجه است. عربستان ۲۰ درصد از نفت هند را تامین می کند و به نوعی در پی گرفتن جایگاه ایران در تامین این ماده برای هند است.

ایران و هند در اقتصاد آینده جهان

هند یکی از اقتصادهای نوظهور جهان است که در آینده اقتصادی جهان تاثیرات بسیاری بر جای خواهد گذاشت. ارتباط مستقیم رشد اقتصادی، جمعیت زیاد و گسترش شهرنشینی هند با مصرف انرژی، باعث شده این کشور، سومین مصرف کننده بزرگ نفت جهان و یکی از کشورهای وابسته به نفت خلیج فارس و از جمله ایران باشد.

با این حال وابستگی سیاست های اقتصادی هند به آمریکا، فرصت های سرمایه گذاری ایران در این کشور را به شدت محدود کرده و فرصت مداخله گری ایران در این روابط را به وجود آورده است. از سوی دیگر بیش از ۸۰ درصد صادرات ایران به هند، نفت خام است که در بلندمدت، عایدی چندانی برای ایران به همراه ندارد و عربستان سعودی، به راحتی می تواند نفت خود را جایگزین نفت ایران کند. از این رو تعاملات اقتصادی و سیاسی هند و ایران علی رغم این سفر روحانی، آینده چندان روشنی ندارد.

انتهای پیام/